Yeni bölgeselleşme politikaları ve Türkiye’de bölge yönetimi : kuramlar, tartışmalar ve yeni yaklaşımlar, uygulama örnekleri ve Türkiye/ Prof. Dr. Yusuf Karakılçık

Includes bibliographical references.

İçindekiler İkinci Baskıya Önsöz5 Çizelgeler (Tablolar) ve Çizimler15 Kısaltmalar Dizini17 BİRİNCİ ANABÖLÜM KURAMSAL BİLGİLER VE UYGULAMA ÖRNEKLERİ BÖLGE KAVRAMI, BÖLGE KALKINMA POLİTİKALARI VE UYGULAMA ÖRNEKLERİ 1. GİRİŞ21 2. BÖLGE KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI, GELİŞİMİ, ÖZELLİKLERİ, BİLEŞENLERİ VE BÖLGE TÜRLERİ23 2.1. Bölge Kavramı ve Gelişimi24 2.1.1. Bölge Kavramının Ortaya Çıkışı ve Gelişimi24 2.1.2. Bölge Kavramının Tanımı ve Günümüzde Bölge Algısı27 2.1.3. Bölge Kavramı ve Türkiye’nin Genel Bölge Algısı28 2.2. Bölge Türleri, Bileşenleri ve Özellikleri30 2.2.1. Bölge Bileşenleri ve Ana Özellikleri31 2.2.2. Bölge Türleri ve Sınıflandırma Düzeyleri33 2.2.3. AB’nin Bölge Sınıflama Sistemi (NUTS)36 2.3. Yeni Bölgecilik Akımı ve Bölgeselleşme Kavramı40 2.3.1. Bölgecilik Kavramı ve Yeni Bölgecilik Anlayışı40 2.3.2. Bölgeselleşme Kavramı, İçeriği ve Gelişimi45 2.3.2.1. Bölgeselleşme Kavramının Ortaya Çıkışı ve Gelişim Süreci46 2.3.2.2. Bölgeselleşme Kavramının Tanımı, İçeriği ve Boyutları47 2.3.2.3. Bölgeselleşmenin Nedenleri–Bölgeselleşmeye Yol Açan Etmenler49 2.3.3. Bölgeselleşme Bağlamında “Bölge Yerel Yönetimi” Kavramı ve İçeriği51 3. BÖLGESEL KALKINMA VE BÖLGESEL KALKINMA POLİTİKASI54 3.1. Kalkınma Kavramı, Anlamı ve Kalkınma–Bölgesel Kalkınma İlişkisi54 3.2. Bölgesel Kalkınma: Anlamı, Önemi, Özellikleri ve Gelişimi58 3.2.1. Bölgesel Kalkınma Kavramının Ortaya Çıkışı ve Gelişimi58 3.2.2. Bölgesel Kalkınma Kavramının Tanımı ve Özellikleri60 3.3. Bölgesel Kalkınma Sorunları, Nedenleri ve Etkileri62 3.3.1. Bölgesel Eşitsizlik–Dengesizlik Sorunu, Ortaya Çıkışı ve Gelişimi62 3.3.2. Bölgesel Eşitsizliklerin Nedenleri ve Etkileri65 3.4. Bölgesel Kalkınmayı Sağlayan Potansiyel Etmenler70 3.5. Bölgesel Kalkınma Stratejisi ve Bölgesel Kalkınma Politikaları73 3.5.1. Bölgesel Kalkınma Stratejisi ve Kalkınma Politikası Süreci74 3.5.2. Bölgesel Kalkınma Politikasının İlkeleri75 3.5.3. Bölgesel Kalkınma Politikasının Amaçları77 3.5.4. Bölgesel Kalkınma Politikasının Araçları79 4. BÖLGESEL PLANLAMA: ANLAMI, ÖNEMİ VE ÖZELLİKLERİ83 4.1. Planlama Kavramı ve Planlama Düzeyleri (Hiyerarşisi)83 4.2. Bölgesel Planlama Kavramı, Gelişimi ve Bölgesel Planlamanın Gerekçeleri88 4.3. Bölgesel Planlamanın Amacı, Özellikleri ve Gelişimi89 4.4. Bölgesel Planlama–Planlı Kalkınma İlişkisi ve Bölgesel Planlamada Ölçek Sorunu91 5. BÖLGESEL KALKINMAYA YÖNELİK KURAMSAL YAKLAŞIMLAR92 5.1. Bölgesel Kalkınmaya Yönelik Geleneksel Kuram ve Yaklaşımlar93 5.1.1. Keynesyen Bölgesel Kalkınma Teori ve Modelleri93 5.1.2. Neoklasik Bölgesel Kalkınma–Büyüme Teorisi94 5.1.3. Diğer Geleneksel Modeller95 5.2. Tam Yığılma Modelleri95 5.2.1. Birikimli/Yığılmalı Nedensellik Teorisi96 5.2.2. Büyüme Kutupları Teorisi97 5.3. Yerel Çevre Modelleri98 5.3.1. İçsel (Endojen) Büyüme Modelleri99 5.3.2. Emeğin Organizasyonundaki Değişikliklere Dayanan Teoriler99 5.4. Bölgesel Yenilik Modelleri100 5.4.1. Kuluçka Teorileri100 5.4.2. Ürün Yaşam Döngüsü Modelleri101 5.4.3. Yenilikçi Çevre Teorisi102 5.4.4. Rekabetçi Üstünlükler Teorisi102 5.4.5. Karşılıklı Bağımlılıklar Teorisi103 5.5. Bölgesel Kalkınma Teorilerinin Genel Değerlendirmesi104 6. AVRUPA BİRLİĞİ (AB)’NİN BÖLGE ANLAYIŞI VE BÖLGESEL KALKINMA POLİTİKALARI106 6.1. AB’nin Bölge Anlayışı ve Bölgeselleşme Politikasının Genel Çerçevesi106 6.1.1. AB’de Bölge Kavramı ve Bölge Ayrımları107 6.1.2. AB’de Bölgesel Farklılıklar ve Bölgeselleşme Süreci108 6.2. AB Bölgesel Politikasının İlkeleri ve Hedefleri111 6.3. AB Bölgesel Politikasının Gelişim Süreci ve Evrimi113 6.4. AB Bölgesel Politikasının Yasal Çerçevesi ve Hukuki Temelleri117 6.5. AB Bölgesel Kalkınma Politikasının Araçları121 6.5.1. Yapısal Fonlar122 6.5.1.1. Avrupa Bölgesel Kalkınma Fonu123 6.5.1.2. Avrupa Sosyal Fonu123 6.5.1.3. Uyum Fonu124 6.5.1.4. Avrupa Tarımsal Yönlendirme ve Garanti Fonu124 6.5.1.5. Avrupa Balıkçılığı Yönlendirme ve Finans Fonu125 6.5.2. Diğer Mali Araçlar126 6.5.2.1. Avrupa Yatırım Bankası Kredileri126 6.5.2.2. Topluluk Girişimleri (Programları)127 6.5.2.3. Avrupa Komşuluk ve Ortaklık Aracı129 6.5.2.4. Kalkınma İşbirliği ve Ekonomik İşbirliği Aracı130 6.5.2.5. İstikrar Aracı130 6.5.2.6. Aday Olmayan Ülkelere Yönelik Mali Yardımlar130 6.6. AB Bölgesel Kalkınma Politikasının Kurumları131 6.6.1. Avrupa Komisyonu, Avrupa Konseyi ve Avrupa Parlamentosu131 6.6.2. Avrupa Yatırım Bankası132 6.6.3. Avrupa Birliği Bölgeler Komitesi132 6.6.4. Avrupa Sayıştayı134 6.7. AB Bölgesel Politikasının Sonuçları ve Etkileri134 7. ÜLKE ÖRNEKLERİNDE UYGULANAN BÖLGE KALKINMA POLİTİKALARI138 7.1. AB Ülkelerinde Uygulanan Bölgesel Kalkınma Politikaları138 7.1.1. İngiltere’de Uygulanan Bölgesel Kalkınma Politikaları140 7.1.2. İspanya’da Uygulanan Bölgesel Kalkınma Politikaları144 7.1.3. İtalya’da Uygulanan Bölgesel Kalkınma Politikaları145 7.1.4. Fransa’da Uygulanan Bölgesel Kalkınma Politikaları ve Bölge Yönetimi147 7.1.5. Almanya’da Uygulanan Bölgesel Kalkınma Politikaları ve Gelişimi152 7.2. ABD’nin Bölgesel Kalkınma Politikası ve Gelişimi154 7.3. Diğer Ülkelerde Uygulanan Bölgesel Kalkınma Politikaları156 7.3.1. Latin Amerika Ülkelerinin Bölgesel Kalkınma Politikası ve Gelişimi156 7.3.2. Uzakdoğu Asya Ülkelerinin Bölgesel Kalkınma Politikası ve Gelişimi158 7.3.3. Rusya Federasyonu’nun Bölgesel Kalkınma Politikası ve Gelişimi158 8. BÖLGESEL REKABET KAVRAMI VE BÖLGE KALKINMA İLİŞKİSİ159 8.1. Rekabet Edebilirlik Kavramı ve Bölgesel Rekabet Edebilirliğin Anlamı160 8.2. Bölgesel Rekabet Edebilirliği Belirleyen Temel Etmenler164 8.3. Bölgesel Rekabet Edebilirliği Artırmaya Yönelik Politika ve Stratejiler168 8.4. Bölgesel Rekabet Edebilirlik–Bölgesel Kalkınma İlişkisi171 9. BÖLGESEL KALKINMADA “YÖNETİŞİM TEMELLİ” YENİ İŞBİRLİĞİ MODELLERİ VE KALKINMA AJANSLARININ DOĞUŞU173 9.1. Yönetişim Kavramının Ortaya Çıkışı ve Gelişimi174 9.2. Yönetişimin Tanımı, Özellikleri ve İlkeleri176 9.3. Yönetişimin Uygulanma Düzeyleri178 9.3.1. Küresel (Uluslararası Düzeyde) Yönetişim178 9.3.2. Ulusal Düzeyde Yönetişim179 9.3.3. Yerel Düzeyde Yönetişim ve Uygulama Modelleri181 9.3.4. Bölgesel Yönetişim ve Uygulama Modelleri182 9.4. Yönetişim Temelli Yeni Bölgesel İşbirliği Modelleri ve BKA’ların Konumu184 10. YÖNETİŞİMCİ “BÖLGESEL KALKINMA AJANSLARI” MODELİ VE GELİŞİMİ188 10.1. Kalkınma Ajansı Kavramı ve BKA’ların Tanımı189 10.2. Kalkınma Ajanslarının Ortaya Çıkışı ve Gelişimi191 10.3. Genel Olarak Bölgesel Kalkınma Ajanslarının Özellikleri195 10.4. Bölgesel Kalkınma Ajanslarının Amaçları196 10.5. Bölgesel Kalkınma Ajanslarının Yapısı ve İşlevleri197 10.6. BKA’ların Sınıflandırılması ve Faaliyetleri199 10.6.1. Kuruluş Biçimlerine Göre BKA’lar199 10.6.2. Faaliyetlerine Göre Bölgesel Kalkınma Ajansları200 10.7. Genel Olarak BKA’ların Mali Olanakları ve Denetimi201 10.8. BKA’larla İlgili Genel Değerlendirme202 10.8.1 BKA’larla İlgili Olumlu Değerlendirmeler202 10.8.2. BKA’larla İlgili Olumsuz–Eleştirel Değerlendirmeler203 İKİNCİ ANABÖLÜM TÜRKİYE’DE BÖLGE YÖNETİMİ TÜRKİYE’NİN BÖLGE KALKINMA POLİTİKALARI VE BÖLGE YÖNETİMİ UYGULAMALARI11. TÜRKİYE’DE BÖLGE KAVRAMINA BAKIŞ VE BÖLGELER ARASI EŞİTSİZLİK SORUNU209 11.1. Türkiye’de Bölge Kavramına Bakış ve Bölgeleme Anlayışı209 11.2.

Türkiye’de Bölge Türleri ve Bölge Sınıflama Çalışmaları210 11.3. Türkiye’de Bölgesel Sorunların Ortaya Çıkışı ve Gelişimi212 11.3.1. Türkiye’de Bölgesel Farklılık ve Eşitsizliklerin Nedenleri216 11.3.1.1. Bölgesel Farklılığa ve Eşitsizliğe Yol Açan Tarihsel Nedenler216 11.3.1.2. Bölgesel Farklılığa ve Eşitsizliğe Yol Açan Coğrafi Nedenler217 11.3.1.3. Bölgesel Farklılığa ve Eşitsizliğe Yol Açan Ekonomik Nedenler218 11.3.1.4. Bölgesel Farklılığa ve Eşitsizliğe Yol Açan Sosyo–Kültürel Nedenler220 11.3.1.5. Bölgesel Farklılığa ve Eşitsizliğe Yol Açan Siyasal Nedenler221 11.3.2. Türkiye’de Bölgesel Eşitsizliklerin Yol Açtığı Sorunlar222 12. TÜRKİYE’DE UYGULANAN BÖLGESEL KALKINMA POLİTİKALARI VE BÖLGESEL PLANLAMA PROJELERİ226 12.1. Türkiye’de Bölgesel Politikaya İlişkin Hukuksal ve Kurumsal Gelişmeler227 12.2. Türkiye’de Bölgesel Politika Alanında Faaliyet Yürüten Kurumlar231 12.2.1. TBMM ve Hükümet231 12.2.2. Devlet Planlama Teşkilatı–Kalkınma Bakanlığı231 12.2.3. Bayındırlık ve İskân Bakanlığı232 12.2.4. GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı233 12.2.5. Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi (KOSGEB) Başkanlığı233 12.2.6. İller Bankası234 12.2.7. Türkiye Kalkınma Bankası (TKB)234 12.2.8. Bölgesel Katkılı Diğer Kuruluşlar235 12.3. Türkiye’de Uygulanan Bölgesel Kalkınma Politikası Araçları236 12.3.1. Kalkınmada Öncelikli Yöre Uygulaması237 12.3.2. Yatırım Teşvikleri239 12.3.3. Bölgesel Kalkınma Projeleri240 12.3.4. Organize Sanayi Bölgeleri241 12.4. Türkiye’de Uygulanan Bölgesel Kalkınma Politikaları241 12.4.1. Planlı Dönem Öncesi: Kuruluş ve Arayış Dönemi (1923–1960)241 12.4.1.1. 1923–1930 Arası Dönem: Kuruluş Yılları Bölgesel Politikaları242 12.4.1.2. 1930–1950 Arası Devletçi Dönem Bölgesel Kalkınma Politikaları244 12.4.1.3. 1950–1960 Arası İkinci Liberal Dönem Bölgesel Kalkınma Politikaları245 12.4.2. Planlı Dönem Bölgesel Kalkınma Politikaları (1960 Sonrası Dönem)246 12.4.2.1. Sosyal Devletçi–Müdahaleci Dönem Bölgesel Politikalar (1960–1980)247 12.4.2.2. Yeniden Liberal Dönem ve Dönemin Bölgesel Politikası (1980–2000)248 12.4.2.3. 2000’li Yıllar: AB ile Bütünleşme Sürecinde Bölgesel Politikalar251 12.4.3. Kalkınma Planları ve Kalkınma Politikalarının Planlara Yansıması253 12.4.3.1. Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1963–1967)253 12.4.3.2. İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1968–1972)254 12.4.3.3. Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1973–1977)254 12.4.3.4. Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1979–1983)255 12.4.3.5. Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1985–1989)255 12.4.3.6. Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1990–1994)256 12.4.3.7. Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1996–2000)256 12.4.3.8. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (2001–2005)257 12.4.3.9. Dokuzuncu Kalkınma Planı Dönemi (2007–2013)258 12.4.3.10. Onuncu Kalkınma Planı Dönemi (2014–2018)259 12.5. Türkiye’nin Bölgesel Planlama Deneyimleri262 12.5.1. Köyceğiz–Dalaman Kalkınma Projesi263 12.5.2. Doğu Marmara Planlama Projesi263 12.5.3. Çukurova Bölgesi Gelişme Projesi263 12.5.4. Keban Projesi264 12.5.5. Zonguldak–Karabük–Bartın Bölgesel Gelişme Projesi265 12.5.6. Doğu Anadolu Projesi (DAP)265 12.5.7. Doğu Karadeniz Bölgesel Gelişme Projesi (DOKAP)267 12.5.8. Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP)267 13. TÜRKİYE’DE BÖLGE YÖNETİMİ UYGULAMALARI VE BÖLGE YÖNETİŞİMİNE GEÇİŞ SÜRECİ271 13.1. Türkiye’de “Bölge Yönetimi” Kuruluşlarının Ortaya Çıkışı ve Gelişimi271 13.1.1. Osmanlıdan Cumhuriyet’e Geçişte “Bölge Yönetimi” Uygulaması: Umumi Müfettişlikler272 13.1.2. Cumhuriyetin Kuruluş Yıllarında “Bölge Yönetimi” Uygulaması: Umumi Müfettişliklerden “Hizmet” Amaçlı Bölgesel Kuruluşlara Geçiş274 13.1.3. Çok Partili Dönemde “Bölge Yönetimi” Uygulaması: “Hizmet” Amaçlı Merkezi Bölgesel Kuruluşların Yaygınlaşması276 13.1.4. Planlı Dönemde “Bölge Yönetimi” Uygulaması: “Kalkınma ve Güvenlik” Amaçlı Merkezi Bölgesel Kuruluşların Yaygınlaşması278 13.1.5. 1923–1980 Arası Dönemin Bölge Yönetimi Tartışmaları: Dönemin Genel Değerlendirmesi280 13.2. Türkiye’de Neoliberal Dönem: “Bölge Yönetimi”nden “Bölge Yönetişimine Geçiş Süreci (1980–2000)282 13.2.1. Neoliberal Dönemde “Bölge Yönetimi” Arayışları ve Bölge Yönetimi” Denemeleri283 13.2.2. Neoliberal Dönemde “Bölge Yönetimi” Uygulamasının Somut Araçları: “Bölgesel Kuruluşlar”290 13.2.3. Bölge Yönetiminde Yeni Eğilimler ve Yeni Bölgesel Yapılanma Arayışları291 13.3. 2000’li Yıllar ve Bölge Yönetişimi Modeline Geçiş Süreci Öneriler ve Tartışmalar294 13.4. Bölge Yönetişimine Geçişte AB’nin Etkileri299 13.5. AB Bölgesel Politikasına Uyumlu Bölgesel Kurumsal Yapıların Oluşturulması Süreci301 14. TÜRKİYE’DE BÖLGE YÖNETİŞİMİ VE BÖLGE KALKINMA AJANSLARI (BKA) UYGULAMASI304 14.1. Türkiye’de Bölgesel Kalkınma Ajansı Uygulamasına Hazırlık Denemeleri304 14.2. Türkiye’de Yönetişimci BKA’ların Yasalaşma Süreci309 14.3. Bölge Kalkınma Ajanslarının Amacı ve Özellikleri309 14.4. Bölge Kalkınma Ajanslarının Kurumsal Yapısı ve Organları312 14.4.1. Kalkınma Kurulu313 14.4.2. Yönetim Kurulu,316 14.4.3. Genel Sekreterlik317 14.4.4. Yatırım Destek Ofisleri318 14.5. Kalkınma Ajanslarının Görev ve Yetkileri319 14.6. Kalkınma Ajanslarının Personeli320 14.7. Kalkınma Ajanslarının Finansmanı321 14.8. Türkiye’de Kurulan Bölgesel Kalkınma Ajansları321 14.9. Türkiye’de BKA’ların Denetimi322 14.10. Kalkınma Ajanslarının Bölgesel Kalkınma Planlarının Hazırlanması ve Uygulanmasındaki Yeri ve İşlevi324 14.11. Türkiye’de Bölgesel Kalkınma Ajanslarına Yönelik Eleştiriler325 15. TÜRKİYE’DE YENİ BÖLGESEL POLİTİKALARIN OLUŞUMU VE YENİ “BÖLGESELLEŞME” ANLAYIŞI326 15.1. Türkiye’nin Bölgesel Gelişme Stratejisi ve Yeni Bölge Politikası327 15.2. Bölgesel Gelişme Politikasının ve Kurumsal Yapıların Etkinleştirilmesi328 15.3. Yeni Bölgesel Gelişme Stratejisinin Öngörüleri331 15.4. Türkiye’de Yeni Yerinden Yönetim Düzenlemeleri ve İl Ölçekli Yeni Büyükşehir Uygulamasının Bölge Yönetimine Etkileri333 16. GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ336 Sonsöz341 Kaynakça345

Güncellenmiş 2. Baskısını yapan eser, İİBF'lerde lisans ve lisansüstü programlarda okutulan Bölgesel Kalkınma Politikaları, Bölge Yönetimi ve Bölgesel-Yerel Gelişme Politikaları derslerine uygun olarak, temel seviyede ve öğrencilerin anlayacağı şekilde bol örneklerle hazırlanmış, konu ile ilgili temel kavramlar, kuramsal gelişmeler ve uygulama örneklerine yer verilmiştir. Kitap, yazarın uzun yıllar üniversitelerde "Kamu Yönetimi", "Yerel Yönetimler", "Bölge Kalkınma Yönetimi" ve "Bölgesel-Yerel Gelişme Politikaları" konularında verdiği lisans ve lisanüstü derslerinin notlarından, alandaki temel kaynaklardan, ders anlatımı sırasında öğrencilerin yönelttiği sorulardan ve mesleki deneyimlerinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Kitapta çok sayıda ülke örneği üzerinden politika ve model uygulamalarına yer verilmiştir. Özellikle yeni bölge kalkınma politikaları ve bölge yönetimi-yönetişimi modelleriyle ilgili bilgilerin ana hatları ile tek bir kitapta yer alması kitabı pratik bir hale getirmekte, alandaki çok önemli bir boşluğu doldurmaktadır.