Osmanlı arşiv vesikaları ışığında Osmanlı tarihinde tabii afetler / İstanbul Büyükşehir Belediyesi ; genel yayın yönetmeni Mehmet Fatih Can ; editör S. Atilla Sağlamçubukçu ; hazırlayan Erdinç Şahin, Resul Köse, Nedim Pakırdağ, Saffet Çalışkan, Dr. A. Latif Armağan, Prof. Dr. Dündae Alikılıç ; sanat yönetmeni Hüseyin Özkan ; grafik tasarım Özlem Özkan.

Includes index.

İÇİNDEKİLER TAKRİZ 5 TAKDİM 7 ÖNSÖZ 9 Giriş Osmanlı Tarihi’nde Tabî Afetler 18 Tabi afet nedir? 21 Aşırı Soğuklar ve Küçük Buzul Çağı 22 DEPREMLER 1.1 Depremler 28 Bahaneyle bir akçe dahi alınmaya! 58 Lazım olan mangırdan verile! 60 Gevşek davranırsan kulağını bükerim! 62 Gözünü aç! Firara mani ol! 63 Padişahın emri var 64 Dört buçuğu yedi geçe 65 İstanbul dışındaki yıkımı da araştırdık efendim 66 Başıma yıkılsa da yine gireceğim! 68 Söğüd kasabası ki 69 Mahalle mahalle kontrol 70 Allah’ın gazabı sebebiyle 72 El atmadığın bir mahalle bile kalmasın! 73 Bir an önce halledesin! 74 Reaya helak olduğundan 76 Oturulamayacak derecede 78 Yerle bir olmuş 79 Sıkıntı ve ıstırabımız had safhada 80 Zarar görenlere gerekli yardım 82 Gereken yapıldı efendim 84 Ahaliden hayli nüfus öldü 85 Nice canlar helak oldu 86 Halep merhamete muhtaç 87 Halep helak ve telef oldu 88 Idlib’de harap olanların masrafı çok! 90 Altıya çeyrek kala! 92 Fevkalade gayretlerine şahit olduk! 94 Askerlerimizin sefaletten korunmaları için 95 Allah cümle şehirlerimizi korusun! 96 Türbelerin masrafı hâzineden Ulu Cami’nin ise kendi vakfından 97 Bursa’da hafif, Gemlik’te şiddetli! 99 Cuma hafif Cumartesi şiddetli 100 Saat bire yirmi kala ve şiddetli 101 Yer altından gelen şiddetli ses sonrasında 102 Ahali susuz ve çaresiz kaldığı için 102 Büyük korku sebebiyle 105 Sakatlanmamış bina kalmadığından 106 1894 depreminde Erzurum 108 1897 depreminde Erzurum 109 Cuma dan beri şiddetle devam ediyor! 110 Binalar yıkılsa da hamdolsun can kaybımız yok 112 Ihsan-ı şahane 113 Sabahı namazı vakti şiddetli deprem 114 Nüfusça hayli zayiat! 116 Papaz’m tahriki! 118 Zaten sağlam değildi! 119 Birkaç senede bir nisbeten hafifçe 120 Gayet dehşetli bit hareket-i arz! 122 Erdek’te şiddetli, Balıkesir’de hafif 123 Bazı köyler büsbütün harap... Çocuklara helva, yaralılara şifa 126 Hamdolsun bu gece sallanmadık 132 Sahansak da hasar yok 134 İki defa; hem şiddetli hem dehşetli! 135 Üçünü salimen dördünü meyyiten 136 Haşarat pek azim, can kaybı bilinemiyor 138 Yirmi saniye ve çok şiddetli 140 Dördü yirmi yedi dakika geçe I4l Bağlar dahi yarılıp çökmüş 142 Fasılalarla ve defalarca sallandık! 144 Önce hafif sonra orta şiddette 146 Saat dördü geçerken 147 Lithor’da hareket-i arz! 148 Yirmi dört saatte üç deprem! 149 Mahftıf bir gürültüyle 150 Şiddetli ama zararsız 151 Şebinkarahisar’da deprem! 152 Saat sekiz civarında 153 Top sadası gibi şiddetli şedid ve medid 154 Üç saniye kadar 165 Biri sabah diğeri ikindi sonu ve çok şiddetli 166 Şubat’ın dokuzuncu gecesi iki sallantı 167 SEL VE HEYELAN 2.1. Sel ve Heyelan 170 Kabe’de Seyl-i Azîm! 176 Buna Ne Denilebilir ki? 178 Üç Dört Saatlik Yağmur 180 Kaza-yı İlahi 181 Dağdan kopan taş 182 Ancak Kayıkla Çıkılabiliyor 184 Berat’ta İnşikaki 185 Geçişler kesildi! 186 Yozgat’ta sel ve dolu afeti 187 Şiddetli Bârân! 188 Haylice telefat verdik 190 Köyü Taşıyalım! 192 Hem tamir hem sağlamlaştırma 193 Yenibahçe, Langa, Makriköy 194 Yedisi çocuk, dördü yetişkin 197 Musibetzedelere yardım 198 Kesret-i emtar (yağmurlar)! 200 Durmaksızın ve üç gün boyunca 202 Pesteriçe Nehri’nin görülmemiş taşkını 204 Kasabayı tamamen bastı! 206 Bugüne kadar görülmemiş ölçüde 207 Selzedeler açıkta bırakılmadı 208 Caddelerde yürünmüyor 210 Kızılırmak taşkını 212 Ölümler varsa da miktarı henüz belli değil 213 Hasar yüz ellibin kuruş derecesinde 214 Saika isabetiyle 216 Yeter ki taşınalım; yardım istemeyiz! 218 Henüz birşey yapılmadı! 219 Şimşek ve yıldırımlar eşliğinde 220 Ticaret durduğu için 222 Karakoldaki evrak ve defterler dahi 224 On bin liralık zarar! 226 Gece gelen sel ve ölüm 228 Tütün, mısır, fasulye 229 YILDIRIM 2.2.Yıldırım 232 Avlonya Beyi’ne hüküm ki 236 Evimin bacasından 237 El cevap: Olunmazlar 238 Cephaneliğe düşen yıldırım 240 Allah’dan gelen kaza 242 Acilen gülle! 246 Adamlarıyla birlikte helak oldu! 249 1835’te bir yıldırım daha 251 Ahaliden alına 252 Minareler yıkılmadan 253 Kahramanlara ödül 254 Muhterik minare 255 Paratonerlerin acilen tamiri 256 Kırk yedi varil barut ve Martini 258 Psikolojisi bozulan askere acilen tabip 260 Dehşet-i şerareden sersem oldu! 262 Manopleler parçalandı! 263 Sarraf Mıgırdıç’ın hanesi de 264 Tarlada çalışırlarken 266 KURAKLIK VE KITLIK 3.1. Kuraklık ve Kıtlık 270 Cizye alacak kimse kalmadı! 276 Kapınızın önünde sallandırırım! 278 Sakın haa! 280 Kefereye satmayasuz! 282 Çok yağış yüzünden kıtlık 283 Kağıd-ı mezkûr haberleri 284 Sen ki Vezir-i müşarun ileyhsin! 286 Bu havalilere gala (kıtlık) tesadüf etti! 288 Kıtlık geçsin gönderelim 289 Ecnebi tüccar hoşlanmasa da 290 Kıtlıktan yılan ahali hoş tutula! 292 Kıtlık musibetine acilen tedbir 294 Kosova, Selanik, Manastırda kıtlık 295 Mahsûlden ümit kesilmiş 296 Kuraklık devam ettikçe 298 Açlıktan ölüm tehlikesi geçse de 300 Kaht u galâ’nm izalesi içün 305 On beş günlük suyumuz kaldı! 306 Hüsn-i hizmet ve gayretkâr zevat 308 Çekirge yüzünden 310 Zenginlere yardım bileti 312 Nüfus başı yarım kıyye buğday 314 Hem tohumluk hem yemelik 318 Hamdolsun ki açlıktan ölen yok! 320 Kosova Taşhca’dan zahire çıkışı memnudur! 324 Yeni mahsûl miktarı anlaşılana kadar 325 Fırsatçıya fırsat verilmeye! 326 Kim bu Montera? 328 İstanbul’da bir aylık buğday kaldı! 330 Çok hızlı tedbir alınmazsa 332 Bakla ve semizotu bile çekildi 334 Tohumluk bile kalmadı 336 Göçerler de göçemeyince 337 Susuz kalsak da gitmeyiz 338 Gücümüz tükendi, acilen buğday! 340 Rahmet nüzûl etmediğinden 342 Ancak on beş gün idare edebiliriz 344 Çavdarlar ziyan oldu 346 Kıtlıktan doğan sefaleti arz ederim 352 Yağmur yağmayınca mahsûl kurudu 354 ÇEKİRGE İSTİLASI 3.2. Çekirge İstilası 358 Artık kudretimiz kalmadı padişahım! 364 Çekirge’den bize birşey kalmadı padişahım! 366 Çekirge istila etmiş mi araştırasın! 368 Yedi senedir cerad (çekirge) istilası! 370 Çekirge tohumlanmadan harekete geçiniz! 372 Çekirge müfettişi 374 Emsali görülmemiş derecede 375 İmha işinin takviyesi için 376 Tohumlar çatlamadan 377 Uçmalarına meydan verilmeye 378 Beher kıyyesi için onar para 380 Yulaf tarlalarına musallat oldular 382 Gerekli tenbihat yapıldı 383 Çekirge itlafına madalya 384 Çekirge kuşları zinhar avlanmaya 385 Çekirgenin yumurta gömdüğü yeri ihbar edene 386 Soğanları bile yemişler 390 Tamamı itlaf edildi 391 Çekirge zuhurunun icabına bakılıyor 392 Yetkililer olay mahalline gittiler 393 Çekirge kanunu 394 Üç bin beşyüz kıyyesi imha edildi 398 Görevli olmayanların topladıklarına da para 399 Mülevves arazilerin tespiti 400 SALGIN HASTALIKLAR 4.

Salgın Hastalıklar 404 Bulaşıcı ve öldürücü! 410 Ne olduğunu anlayamadık 411 Illet-i muzırra 412 İllet-i müthişe 413 Bakar, ganem ve tuyura yasak 414 Kolera şüphesi 416 Derhal kordon altına alma! 418 Göçer aşiretinde zuhur eden kolera 420 Hapishane’de çiçek salgını 422 Salgın sebebiyle tütün ekemediler 424 Salgın geçene kadar giriş çıkış yasak! 426 Yolcular karantinaya, eşyalar etüv makinesine 428 Azaldı ama hergün yirmi vak’a görülüyor 429 Koleraya benzer bir hastalık! 430 Hamdolsun, hastalık mail-i tedennidir 431 Edirne’de kolera! 432 Çatalca’da yolcu alıp indirmek yasak! 434 Uşak’ta alarm! 436 Çekmece’ye kadar karantina! 438 Bombay’dan gelen hacılara men! 439 Bağdat’ta tehlike kalmadı! 440 Salgın sebebiyle bir ay tatil 441 Misak efendiye madalya 442 Skarlatine salgını! 443 AFETZEDELER 5. Afetzedeler 446 Afetzedeler vergiden muaf tutula 450 Silistre Hırsovalılara vergi indirimi 452 Yüz seneden beri böylesi görülmedi 454 Yanyalı depremzedelere yardım 456 Erzurum depremzedelerine yardım 458 Alanya afetzedelerine yardım 459 Yıldırımdan zarar gören Rodoslulara yardım 460 Ankaralı çekirgezedelere yiyecek yardımı 461 Gerçekten afetzede olanların tespiti 462 Konya Gölhisar afetzedelerine yardım 463 Sökeli selzedeler için kampanya 464 Semadirekli afetzedelere para, çadır ve ev yardımı 465 Ufukları kaplayan şefkat 466 Göynüklü afetzedelere para yardımı 468 Edirneli afetzedelere yardım 470 Mudurnulu çığzedelere para yardımı 471 Samsunlu çığzedelere mesken yardımı 472 Gideli çığzedelere ev yapımı için para yardımı 474 Van Gevarlı çığzedelere hane başı para yardımı 475 İnegöl’de gereken tedbirin alındığı 476 KULLANILAN ARŞİV BELGELERİ 478 KAYNAKÇA 481 İNDEKS 483