Orta Asya Türk İslâm medeniyeti : matematik, tıp, eczacılık ve astronomi ilminin gelişmesinde müslüman Türklerin yeri : temel fen bilimlerinin Türk asıllı ilk öncüleri / Prof. Dr. Zekeriya Kitapçı ; editör Doç. Dr. Hakan Kitapçı.

Includes bibliographical references (pages 327-336).

İÇİNDEKİLER YENİ BASKİ İÇİN ÖNSÖZ 5 BİRİNCİ BÖLÜM ORTA ASYA TÜRKLÜĞÜNÜN MATEMATİK, ARİTMETİK VE CEBİR İLMİNDEKİ YERİ I. TEMEL FEN BİLİMLERİNİN ORTA ASYA VE TURAN YURDUNDA KÖK SALMASI 35 Matematiğin insanlık İçin Anlamı 35 Vahy Kültürü ve Matematik 36 Matematik, Trigonometri ve Müslüman Türkler 38 Sıfır’ın Türk Alimleri Tarafından Keşfedilmesi 43 Cebir İlminin Gelişmesi ve Müslüman Türkler 45 Matematik ve Trigonometri İlminin Türk Dâhileri 49 Cebir ve Matematik İlminin Orta Asya’daki Yeni Devri 53 Müslüman Türk’ün Matematikteki Dehası ve Beyrûnî 56 İbn Sina İle Ayağa Kalkan Türk’ün İlmi Şahsiyeti 59 Orta Asya: Matematik ve Cebir’in Yeni Gür Sesi 62 Yeni Rönesans Dönemi ve Orta-Asya 63 II. MATEMATİK, CEBİR, GEOMETRİ İLMİNİN TÜRK ASILLI İLK ÖNCÜLERİ 67 leavesEBU’L FAZL ABDÜLHAMİD B. VASI’B. TÜRK EL-CÎLÎ ELHOTTALÎ 67 İbn Türk el-Cîlî’nin Türklüğü ve Tarihi Geçmişi 67 İbn Türk el-Glî ve Matematik İlmi 69 2. EBÛ ABDULLAH MUHAMMED B. MUSA EL HAREZMİ 72 el-Harezmî’nin Türklüğü ve Tarihi Geçmişi 72 el-Harezmî’nin İlmi Şahsiyeti 76 el-Harezmî Cebir ve Matematik İlminin Yeni Sesi 80 3. EBU BERZE EL-FAZL B. MUHAMMED B. ABDÜ’LHAMİD B. TÜRK B. VASİ’ EL-HOTTALİ 83 4. EBU’L" VEFA MUHAMMED B. MUHAMMED B. YAHYA B. İSMAİL B. EL-ABBAS EL-BOZCANÎ 85 Ebü’l-Vefâ el-Bozcâni’nin Türklüğü ve Tarihi Geçmişi 85 el-Bozcânî ve Matematik İlmindeki Yeri 88 5. EBÛ MAHMUD HAN HAMİD B. EL-HIDIR EL-HOCENDİ 92 6. EBU NASR EMİR ALİ B. MANSUR B. ALİ B. ARAK 95 Emir Arak ve Milli Kimliği 95 Emir Arak’m Temel Fen Bilimleri’ne Katkıları 97 İKİNCİ BÖLÜM ŞEMSÜDDİN ES-SEMERKANDİ TIB, ECZACILIK, ŞİFALI BİTKİLER VE HEKİMLİĞİN ORTA ASYA TÜRK İSLÂM MEDENİYETİNDEKİ YERİ GİRİŞ 105 I. HİLÂFET ÜLKELERİNDE İNŞA EDİLEN İLK TÜRK HASTANELERİ 111 Büyük Türk Generali Afşin ve Halk Sağlığı 111 Fetih b. Hakan ve Meğâfir Hastanesi 112 Ahmed b. Tolon ve Kahire Hastanesi 113 Muhammed b. Toğac’ın Mısır’daki Sağlık Hizmetleri 115 Bedrü’l-Mutazîd Hastanesi 116 Suca Hâtûn ve Külli Hayır Hizmetleri 117 Şağab Hâtûn ve Ümmü’l-Muktedir Hastanesi 120 Şağab Hâtûn ve Hastane Giderleri 122 Şağab Hâtûn ve Kadın Hakları 122 Şağab Hâtûn ve Hayri Hizmetleri 123 el-Muktedir Billah Hastanesi 124 Emir Beckem et-Türki Hastanesi 125 II. TIB İLMİNİN ORTA ASYA’DA KÖK SALMASI TÜRK YURTLARINDA İNŞA EDİLEN SAĞLIK YURTLARI 129 Kadim Türkler ve Tıb İlmi 129 Uygurlar’ın Tıb İlmindeki Başarıları 130 Orta Asya Türklüğü İslâm Tababeti ve Eczacılık 131 Türk Hekimlerin Şifalı Bitkilerden Yararlanması 133 el-Kânun fi’t-Tıb ve K. es-Saydele 135 Türkistan’da Hekimliğin Yeni Sesi Beyrûnî 139 Müslüman Türkler’de Hastane İnşa Etme Geleneği 140 Karahanlı Hakanları ve İnsan Sağlığı 141 Tamgaç Buğra Han’ın Hastane Vakıf Belgesi 142 Vakıf Belgesinin Yorumu 144 Kutadgu Bilig ve İnsan Sağlığı 146 Selçuklular’da Hastane Yapma Geleneği 147 III. TIB HEKİMLİK VE ECZACILIK İLMİ’NİN TÜRK ASILLI İLK ÖNCÜLERİ 153 1. EBU ALİ HÜSEYN B. ABDULLAH B. ALİ B. SİNA 153 İbn Sina; Etnik Kimliği ve Milliyeti 153 Tıb İlmi’ne Giden Yolda İbn Sina 157 2. EBU REYHAN MUHAMMED B. AHMED EL-BEYRÛNÎ162 Yaşadığı Yüzyıla "Beyrûnî Asrı" Dedirten Büyük Türk Âlimi Beyrûnî; Etnik Kimlik ve Milliyeti 162 Tıb İlmi ve Hekimliğe Giden Yolda Beyrûnî 173 3. BEDREDDİN ES-SEMERKÂNDÎ 178 4. NECÎBÛ’D-DİN EBU HÂM ES-SEMERKÂNDÎ 178 5. NECİBÛ’D-DİN ES-SEMERKÂNDÎ 179 6. EBU İBRAHİM GÜRGÂNÎ 179 7. EBÛ’L-ABBÂS AHMED B. TABİB ES-SERAHSİ 180 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ORTA ASYA TÜRKLÜĞÜNÜN ASTRONOMİ RASAT VE KOZMOĞRAFYA ARAŞTIRMALARINDAN YERİ I.ASTRONOMİ İLMİNİN GELİŞMESİ VE YÜKSELMESİNE MÜSLÜMAN TÜRKLERİN YAPTIĞI BÜYÜK HİZMETLER185 Gökler İlmi ve İnsanlık 185 Vahy Kültürü ve Gökyüzü 186 İlk Müslümanların Gökyüzü İle Dinî İlişkileri 188 Milli Destanlarımızda Gökyüzü 189 Müslüman Türkler ve Astronomi 192 Kudatgu Bilig Ne Diyor? - 195 Astronominin İlminin Bir Disiplin Hâline Gelmesi 197 el-Harezmî; Beytü’l-Hikme’nin Türk Asıllı Müdürü 199 Astronomi İlmi’nin Bağdat’daki İlk Türk Öncüleri 202 Astronomi İlminin Türkistan’daki Yeni Yıldızları 208 II. STEPLERDE ELLERİ GÖKLERE UZANAN TÜRK ASTRONOMİ VE İLM-İ NÜCUM ÂLİMLERİ 217 1. MUHAMMED B. MUSA EL-HAREZMÎ 217 2. EBÜ’L-ABBAS AHMED B. MUHAMMED B. KESÎR ELFERGANİ 221 3. BENİ MÛSA-MÛSA OĞULLARI KARDEŞLER 226 4. EBU CA’FER MUHAMMED B. MUSA B. SAKİR 233 5. AHMED B. ABDULLAH EL-HASİB EL-MERVEZİ 236 6. ABDULLAH B. SEHL EL-FERGÂNÎ 241 7. EBU MAŞER CAFER B. MUHAMMED EL-BELHÎ 244 8. EBÜ’L-KÂSIM ABDULLAH B. AMACUR ET-TÜRKÎ (IX. ve X. asırlar) 247 9. EBU’L VEFA MUHAMMED B. MUHAMMED B. YAHYA B. EL-ABBAS EL-BOZCÂNÎ 251 10. EBÜ’L-HASAN EL-KİYA KÜŞYAR B.LUBAN EL-CÎLÎ 256 11. MAHMUD B. MUHAMMED B. ÖMER EL-CAĞMİNÎ 259 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM ORTA ASYA TÜRK İSLÂM MEDENİYETİNDE RASADHANELER GİRİŞ 267 I. RASAT İLMİ VE HİLÂFET CAMİASINDA TÜRKLER İÇİN KURULAN YENİ RASATHANELER 273 Şemmasiye ve Kasiun Rasadhaneleri 273 Beni Musa Kardeşlerin Kurduğu Yeni Rasadhane 280 Amâcur Oğullan Rasadhanesi; Bağdad 281 Şerefû’d-Devle Rasadhanesi; Bağdad 283 Rey Rasadhanesi ve el-Hocendî 285 Hemedan Rasadhanesi ve İbn Sina 286 Rasad İlminde Beyrûnî Fırtınası 289 Sultan Melikşah Rasadhanesi; İsfahan 293 Hulagu Han ve Merağa Rasadhanesi 297 Gazan Han Rasadhanesi; Tebriz 304 II. ORTA ASYA STEPLERİNDE KURULAN YENİ ULUĞ BEY RASADHANESİ 306 Timur Han Yeni Rasadhaneye Giden Yol 306 Uluğ Bey Astronomi İlminin Yeni Dehası 308 Ünlü Semerkant Medresesi ve Uluğ Bey Rasadhanesi 311 Uluğ Bey’in Yüksek Şahsiyeti 313 Yeni Rasadhane Arayışları 316 Uluğ Bey Rasadhanesi Astronomi’nin Hizmetinde 318 Uluğ Bey Rasadhanesi ve Türk İdarecileri 321 Anadolu ile Orta Asya Arasındaki Kültür Köprüsü 323 GENEL BİBLİYOGRAFYA 327

Türkler; daima ilim aşığı bir millet olmuşlardır. Orta Çağlarda ilim teoloji ile eş anlamda olduğundan kısa bir zaman sonra İslam teknolojisi onların dikkatini çekmiş ve Türk araştırıcıları Matematiğin yanı sıra Arap Retoriği, Felsefe, İslam Tarihi, Hadis Kur’an Tefsiri, konularını da çok değerli çalışmalar yapmışlardır. Ayrıca bugünkü modern üniversiteleri andıran çok büyük medreselerde yine Türkler tarafından kurulmuştur. Türkler diğer bilimlerin de aşığı olmuşlar ve temel bilimlerin bütün dalların da üstün başarılar göstermişlerdir. Türkler’in Fen bilimleri tarihinde de çok ayrı bir yeri olduğu gibi bu ilimlerin gelişmesinde de çok büyük hizmetleri olmuş ve bu böyle uzun asırlar devam etmiştir. Bu bakımdan Türkler; (her devirde) gelişmiş bir kültür ve medeniyete sahip olmuşlardır.